Στο μυαλό του David Fincher

Έχει μεγάλο και αφοσιωμένο κοινό θεατών και κριτικών, καλλιεργημένο με κόπο μέσα από ταινίες διαφορετικών ειδών αλλά όλες με τη δική τους αναγνώριση (από το "Fight Club" και το "Zodiac" μέχρι το "Δωμάτιο Πανικού" και το "Social Network"). Πάλεψε καιρό να διώξει από πάνω του την ταμπέλα του βιντεοκλιπά, τότε που αυτή η έννοια θεωρείτο ακόμα προσβλητική για έναν σκηνοθέτη, αλλά έχει φτάσει σήμερα να θεωρείται ένας αληθινός auteur στην καρδιά του Χολιγουντιανού συστήματος.

Ένας σκηνοθέτης που μπορεί να έχει την κριτική στα πόδια του, να χορταίνει το αδηφάγο τέρας του box office (χωρίς να το στομαχιάζει), να λατρεύεται από φανατικούς, να έχει θέση στη σύγχρονη (και όχι μόνο) ιστορία του σινεμά. Τι δουλειά έχει αυτός ο σκηνοθέτης να γυρίζει μια ταινία που θα κάνει τους περισσότερους να πουν, "αφού οι πάντες είδαν το Σουηδικό, τι το θέλουμε το Αμερικάνικο"; Η απάντηση ίσως κρύβεται στον τρόπο με τον οποίον σε όλη του την καριέρα ακροβατεί ανάμεσα στην τέχνη και το εμπόριο, κάνοντάς το να μοιάζει σχεδόν φυσικό.

H αναλογία του Kubrick

Συχνά συγκρίνεται με τον Kubrick και, με πολλούς τρόπους, ο παραλληλισμός ισχύει. Εμμονή στη λεπτομέρεια με διαδοχικές λήψεις μέχρι εξαντλητικής ακρίβειας αναπαράσταση αυτού που έχουν (πάντα το έχουν) στο μυαλό τους. Ταινίες μεγάλου βεληνεκούς και υψηλών στάνταρ παραγωγής που αγγίζουν τα όρια του art house αλλά προέρχονται μέσα από το στουντιακό σύστημα. Και οι δύο έσπρωχναν οπτικά και αισθητικά τα όρια του μέσου, σε σημείο να έχουν θεωρηθεί κατά καιρούς οι ταινίες τους κενές συναισθήματος. Ταινίες που μιλάνε για το ταξίδι της ανθρώπινης ψυχής μέσα από διαδρομές προσωπικών εμμονών και αδυσώπητης φθοράς.

Εκεί όπου το άτομο συναντά την ιστορία και ο χρόνος δεν έχει σημασία: Οι ταινίες τους μπορεί να διαδραματίζονταν σε μια συγκεκριμένη εποχή (ή και όχι, στην περίπτωση του "2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος"), αλλά όπως ακριβώς και αυτό το μεγαλειώδες "2001", μίλαγαν για το παρελθόν, για το παρόν, για το μέλλον. Βιογραφίες, νουάρ, μαύρες κωμωδίες, λογοτεχνικές διασκευές, αναρχικές κοινωνικές σάτιρες - δεν έχει σημασία ποια ταμπέλα τις περιγράφει καλύτερα. Οι ταινίες τους δε γερνούν ποτέ, γιατί μιλούν για έννοιες παγκόσμιες και διαχρονικές.

Όμως ο σκηνοθέτης του "Κοριτσιού με το Τατουάζ" πάει το σινεμά του σε μέρη για τα οποία ο μεγαλύτερος των δημιουργών δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ. Καλώς ή κακώς, ο Fincher είναι το συναρπαστικό αποτέλεσμα των αντικρουόμενων δημιουργικών αρχών του.

Μπορεί συχνά να μη φαίνεται από τις ταινίες που κάνει ή από αυτά που λέει για τα αφεντικά του (δεν κάνει κανένα κόπο να κρύβει την απέχθειά του για τα κουστούμια που διευθύνουν μεγαλοεπιχειρήσεις, μεταξύ αυτών και τα στούντιο του Hollywood), όμως ο Fincher είναι γέννημα-θρέμα της βιομηχανίας του θεάματος. Δεν έχει υπάρξει έστω μία δουλειά του που να δημιουργήθηκε ανεξάρτητα, και αυτό κάνει τη δυναμική τους ακόμα πιο ενδιαφέρουσα.

Το "Fight Club" μας έλεγε γελώντας, 'γάμησε το καταναλωτικό σύστημα που σου έχει μάθει πώς να φέρεσαι και πώς να μιλάς και πώς να σκέφτεσαι, και ξεκίνα από την αρχή.' Από τον πάτο, από το μηδέν. "Είναι μόνο αφού έχουμε χάσει τα πάντα, που είμαστε ελεύθεροι να κάνουμε οτιδήποτε," σύμφωνα με τον σπουδαιότερο των Tylers. Να μια άποψη που δεν περίμενες να σου παραδοθεί στο multiplex της γειτονιάς σου ύστερα από μια ευγενική χορηγία του πολυεθνικού κολοσσού της 20th Century Fox.

Ο Stanley Kubrick ανδρώθηκε καλλιτεχνικά ως φωτογράφος. Του άρεσε το σκάκι, απολάμβανε τη τζαζ. Επηρεάστηκε από τα πειραματικά φιλμάκια που έβλεπε στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Νέα Υόρκη. Και έφτασε να κάνει ταινίες μέσα σε ένα στουντιακό σύστημα που ποτέ δεν διανοήθηκε να του επιβάλλει οτιδήποτε ή να τον αντιμετωπίσει με καθαρά εμπορικούς όρους.

Ο David Fincher από την άλλη, βρήκε δουλειά στην ILM του George Lucas, ανελίχθηκε μέσα στο ίδιο το σύστημα δίχως να έχει σπουδάσει σινεμά ή την τέχνη, και έφτασε να σκηνοθετεί βίντεο-κλιπ και διαφημίσεις. Η πρώτη του ταινία ήταν μια εμπορική παραγγελιά, το τρίτο μέρος ενός franchise του οποίου το σενάριο γραφόταν και άλλαζε καθώς γύριζε τις σκηνές κάθε μέρα.

Άκου την παραμόρφωση της τελευταίας νότας στο σήμα της 20th Century Fox πριν τους τίτλους αρχής του "Alien 3". Αν αυτός δεν είναι ο απόλυτος συμβολισμός όλης της καριέρας που θα επακολουθούσε, τότε δεν ξέρουμε τι είναι.

Γρανάζι του συστήματος

Οι συνεργάτες του στις αρχές των '90s, τότε που γύριζε ακόμα διαφημιστικά, έχουν ακόμα να λένε πόσο δύσκολος και απαιτητικός ήταν. Μπορείς να το δεις ακόμα και σε ένα τυχαίο του βίντεο-κλιπ: O Fincher έχει εμμονή με τη λεπτομέρεια, με τον επαγγελματισμό, με το να κάνει κάθε κάδρο, κάθε γωνία, κάθε στυλιστική επιλογή να ταιριάζει μέσα σε ένα ευρύτερο δημιουργικό σύμπαν.

Σκηνοθετώντας, για παράδειγμα, βίντεο για κομμάτια της σαν τα "Express Yourself" ή "Vogues", ο Fincher αναμφισβήτητα έπαιξε το δικό του ρόλο στο εμβληματικό προ εικοσαετίας image της Madonna. Στο απίστευτα εφετζίδικο βίντεο του "Only" των Nine Inch Nails μπορείς πανεύκολα να δεις τον άνθρωπο που μια μέρα θα βρισκόταν πίσω από την κάμερα που θα γύριζε το "Fight Club". (Και είναι το κατεξοχήν βίντεο που κάθε 25άρης θα αναφωνήσει 'ωχ Fincher ήταν αυτό;!' μόλις το δει.)

Η προσοχή στη λεπτομέρεια και η εμμονή (αυτή η εμμονή, πάντα παρούσα, από την τεχνική του μέχρι τις θεματικές των ταινιών του) στην αρτιότητα φυσικά κοστίζουν. Το ίδιο και οι σταρ. Ο Fincher γυρίζει ταινίες με πρωταγωνιστές τον Brad Pitt, τον Michael Douglas, τον Daniel Craig, την Jodie Foster. Γυρίζει ταινίες που ένα πλάνο μπορεί συχνά να πάρει 90 μεγαλόφωνα "cut!" μέχρι να γυριστεί όπως το θέλει.

Που η απλή αναπαράσταση δεν αρκεί, πρέπει να το κάθε τι να έρθει στη ζωή. (Το σημειωματάριο του δολοφόνου στο "Seven" ήταν γεμάτο. Όχι με αρλούμπες. Με κείμενα γραμμένα προσεκτικά και με εικόνες που συνάδουν. Όλο. Σκέψου ώρες δουλειάς, σκέψου την εμμονή, την παράνοια.)

Που η τελευταία λέξη της ψηφιακής τεχνολογίας χρησιμοποιείται όχι για ανόητα εφέ αλλά για να συνθέσει πλάνα που δεν ήξερες πως δεν είναι φυσικά. (Πολλές φορές οι μοντέρ των ταινιών του δε συνθέτουν απλώς μια σκηνή αλλά από διαφορετικές λήψεις, αλλά συνθέτουν και τα ίδια τα καρέ από διαφορετικές λήψεις. Δε θα το ήξερες αν το διάβαζες, ούτε κι εμείς εξάλλου. Για τέτοια προσοχή και φροντίδα μιλάμε.)

Όλα αυτά δεν έρχονται φτηνά. Από τα πρώτα του βίντεο-κλιπ μέχρι τα πλέον αναρχικά ή βραδυφλεγή αριστουργήματα, τα έργα του έχουν αποτελέσει αναπόσταστο κομμάτι του Συστήματος. Και όχι μόνο είναι, αλλά ακόμα σημαντικότερα: Δε θα μπορούσαν να μην είναι.

Είναι εμπορικός σκηνοθέτης - όχι ο εμπορικότερος όλων, αλλά αρκετά ώστε να μπορεί να μην κάνει παραχωρήσεις στο όραμά του (όσο κι αν ενοχλεί ή μοιάζει αντισυμβατικό), και τόσο ώστε να μην φοβάται το στούντιο να τον προσλάβει για ένα project. Τουλάχιστον να μην φοβάται για αυτό τον παράγοντα, διότι υπάρχουν πτυχές που έχουν γονατίσει άλλους κι άλλους. Όταν βγήκε το "Fight Club" το 1999 δημιούργησε τις αναμενόμενες αντιδράσεις, στο σημείο που προκάλεσε και την απόλυση του διευθυντή του κινηματογραφικού τμήματος της Fox. Η ιστορία είναι γνωστή, όπως και η αντιμετώπιση του ίδιου του πρώην στελέχους, που δήλωνε αργότερα πως είναι περήφανος αν απολύθηκε για κάτι σαν το "Fight Club" κι όχι για κάποια από τις άλλες βλακείες που βγάζουν κατά καιρούς.

Η ταινία τελικά έβγαλε τα λεφτά της, όπως τελικά και όλες του Fincher όσο κι αν μοιάζει να χρειάζεται διπλά λεφτά για δουλειές που άλλοι θα έκαναν με λιγότερα. Οι άλλοι όμως δεν είναι Fincher, και ακόμα και τα εταιρικά κουστούμια το ξέρουν αυτό. Τα κουστούμια που ο Fincher αρέσκεται στο να διαλύει μέσω των λεγόμενών του, μέσω της επιμονής του σε μια αχρείαστη (για το bottom line των στούντιο) τελειότητα, μέσω των ίδιων των φθαρμένων αντρών ηρώων του, που παγιδεύονται από αφανείς κανόνες προς ένα αναπόφευκτο πλήρωμα της μοίρας.

Ο Fincher και το Κορίτσι του

Όμως, όσο κι αν μας αρέσει πολλές φορές να λοιδωρούμε το Hollywood (συχνά με καλό λόγο), η αλήθεια είναι πως οι άνθρωποι που εμπλέκονται με τη δημιουργία μιας ταινίας, όσο κι αν έχουν στο μυαλό τους το κέρδος ή τη βλέπουν σαν προϊόν, σίγουρα σε κάποιο βαθμό είναι εκεί (και) για την τέχνη. Αν ο κάθε Scott Rudin (παραγωγός του "Κοριτσιού") ήθελε απλώς να παρουσιάζει θετικούς δείκτες στα αφεντικά του, θα πούλαγε πλυντήρια ή θα διεύθυνε μια τράπεζα. Πολύ συχνά το ξεχνάμε αυτό.

Όταν ο Rudin πρότεινε στον Fincher να μεταφέρει (κι αυτός) στο σινεμά το "Κορίτσι", είχε πολύ καλά μες στο μυαλό του τι είδους άνθρωπος και τι είδους καλλιτέχνης είναι. Μπορεί να ανέλαβε την παραγωγή της μεταφοράς ενός διεθνούς λογοτεχνικού και κινηματογραφικού franchise με παγκόσμια κοινότητα φανατικών (κάτι όσο αντι-Fincher-ικό μπορεί κάποιος να σκεφτεί, αλλά εν τέλει όχι και τόσο) όμως δεν αναζήτησε κάποιον σκηνοθέτη-υπάλληλο. Δε θα μπορούσε να έχει πάρει έναν τίμιο στρατιώτη τύπου Martin Campbell που θα το γύριζε γρήγορα, ήσυχα και ικανά για τα μισά λεφτά από τα $90 εκ. του Fincher;

Για να το θέσουμε σε ΧαριΠοτερ-ική αναλογία, ο Rudin θα μπορούσε να έχει πάρει έναν Chris Colombus, αλλά πέρασε κατευθείαν στον Alfonso Cuaron του.

Στη συνέχεια της σκηνής, ο Blomkvist του Daniel Craig προσπαθεί να πείσει την Lisbeth της Rooney Mara να τον βοηθήσει στην έρευνά του. Εκείνη μοιάζει να αδιαφορεί μέχρι τη στιγμή που ο Blomkvist της λέει, "Λίσμπεθ, θέλω να με βοηθήσεις να πιάσω έναν δολοφόνο γυναικών." Η Mara γουρλώνει τα μάτια και αφήνει να φανεί συναίσθημα, μια από τις ελάχιστες φορές στην ταινία που συμβαίνει αυτό. Δεν την ακούμε να λέει ναι, αλλά είναι δεδομένο.

Μπορείς σχεδόν να φανταστείς μια αντίστοιχη στιγμή μεταξύ των δύο αντρών. Τον Rudin να προτείνει στον Fincher να αναλάβει τα ηνία και τον δημιουργικό έλεγχο σε ένα σκοτεινό, άκρως ενήλικο Χολιγουντιανό franchise πάνω στη διαστροφή, την εμμονή, τις κρυμμένες ενοχές, σοκαριστικό σε επίπεδο θεματικής, όσο και εικόνων. Και τον Fincher να γουρλώνει τα μάτια και να λέει ναι.

Φυσικά να λέει ναι. Όλη του η καριέρα είναι μια άσκηση ισορροπίας ανάμεσα στο εμπόριο και στην τέχνη, στην παραγγελιά και στο όραμα. Από τον Brad Pitt στον Tyler Durden, από τον καθωσπρεπισμό των βραβείων στο πολιτικώς μη ορθό προφίλ του, από τη Madonna στον John Doe, από τα σποτάκια των 30'' στο "Zodiac" των 160'.

Πώς να μη θέλει να γυρίσει μια μεγάλου μπάτζετ, μεγάλου promotion, μεγάλου βεληνεκούς ταινία κομμένη και ραμμένη στα μέτρα του; Να βουτήξει στο mainstream με μια ενήλικη Χολιγουντιανή ιστορία, όταν το Hollywood συνήθως αρέσκεται τόσο πολύ στο να παράγει διαρκώς προϊόντα στοχευμένα σε 15χρονα; Να πει μια ιστορία για χαρακτήρες παραπεταμένους στο περιθώριο από τους σκληροπυρηνικούς κανόνες ενός περιβάλλοντος γεμάτο δυσκαμψίες και προσκολλήσεις στο ενοχικό του παρελθόν; Όπου τα μυστικά στο χιόνι συναγωνίζονται σε ασχήμια την σωματική και ψυχολογική βία που ασκεί το ίδιο το κοινωνικό κατεστημένο;

Τι κι αν είχε προϋπάρξει στις σελίδες όσο και στο σελιλόιντ; Αυτό το "Κορίτσι" ήταν πάντα του Fincher.