Γιατί ο "Ένας χωρισμός" είναι η καλύτερη ταινία που είδα το 2011

Ο Θοδωρής Δημητρόπουλος το έβαλε στις 10 καλύτερες ταινίες της περασμένης χρονιάς. Μπορεί να μην του αρέσει το "A Beautiful Mind", αλλά ο άνθρωπος βλέπει/ξέρει/γράφει σινεμά με τη συχνότητα που εσύ κι εγώ πίνουμε νερό. Το έγραψε πολύ πριν ο "Ένας Χωρισμός" πάρει τη Χρυσή Σφαίρα Ξενόγλωσσης Ταινίας. Εγώ απλά έρχομαι να το γράψω πολύ πριν πάρει και το αντίστοιχο Όσκαρ. Όχι για να σου πω το κλασικό, ελληνίστικο "στα 'λεγα εγώ" -άλλωστε δεν είμαι ούτε περνιέμαι για ειδήμων των του cinema-, αλλά για να το δεις σε περίπτωση που σου έχει ξεφύγει. Αν το δεις και δεν σου αρέσει, στο τέλος του άρθρου υπάρχει ένας εξαιρετικός, δημοκρατικός χώρος, τα "σχόλια", για να το συζητήσουμε καλύτερα.

Ο "Ένας Χωρισμός" (A Separation) είναι μια ταινία του Asghar Farhadi, ο οποίος ξεκινά την ιδιοφυή του προσέγγιση στην πολυπλοκότητα του έτσι κι αλλιώς κοινωνικά λαβυρινθιακού Ιράν του σήμερα από τον τίτλο της ταινίας. Ένας χωρισμός. Του στιλ "σιγά το πράγμα" και "άλλος ένας χωρισμός από τους χιλιάδες που γίνονται καθημερινά"; Όχι. Tου στιλ, καμία σχέση.

Στα της υπόθεσης, η Simin (Leila Hatami), σύζυγος του Nader (Peyman Moadi), θέλει να φύγει με την οικογένειά της από την Τεχεράνη και καταθέτει αίτηση διαζυγίου από τον άντρα της γιατί ο ίδιος είναι αντίθετος σε κάτι τέτοιο, έχοντας επωμιστεί την φροντίδα του πατέρα του που πάσχει από Αλτσχάιμερ, αλλά με σύμμαχο την 11χρονη κόρη τους, Termeh (Sarina Farhadi), που διαλέγει να μείνει μαζί του. Επειδή ο δικαστής δεν βρίσκει σημαντικό λόγο για να προχωρήσει το διαζύγιο, η Simin πηγαίνει να μείνει με τους γονείς της. Ο Nader αναγκάζεται να προσλάβει μια οικιακή βοηθό, την Razieh (Sareh Bayat), για να προσέχει τον πατέρα του όσο εκείνος θα λείπει και το ντόμινο των περιπλεγμένων σχέσεων και της κοινωνικής σύστασης του σύγχρονου Ιράν ξεκινά.

Ανέκαθεν προτιμούσα τις ταινίες που στοιβάζονταν κάτω από το ταμπελάκι "Κοινωνικά" στα βίντεο κλαμπ ή ταγκάρονταν έτσι σε έντυπους οδηγούς κινηματογράφου. Μπορώ να βλέπω ταινίες σαν τον "Ένα Χωρισμό" μέχρι οι Μάγια να πέσουν μέσα (επιτέλους) σε κάποια πρόβλεψη τους. Για τύπους σαν εμένα, η ταινία του Farhadi είναι σταθμός. Ο κινηματογραφικός χωροχρόνος ορίζεται ως πριν και ως μετά από αυτήν. Τουλάχιστον για το 2011.

Από τη μία, είναι το κοινωνικό ξεκοκάλισμα που επιχειρεί ο σκηνοθέτης μπλέκοντας μια οικογένεια της μεσαίας τάξης, ένα ζευγάρι ευκατάστατων μορφωμένων Ιρανών, με μια οικογένεια (αυτή της οικιακής βοηθού) βγαλμένη από βαθύ, συντηρητικό, θρησκόληπτο-θεοφοβούμενο Ιράν. Ο Farhadi, του οποίου το αυτί έχει τραβηχτεί ουκ ολίγες φορές από το Υπ. Πολιτισμού της χώρας του, επιτυγχάνει απίστευτα καλά να απεικονίσει δύο από τα βασικά, αλλά αντίθετα κύτταρα στο σώμα της ιρανικής κοινωνίας. Και το καταφέρνει πείθοντας τους θεατές ότι οι πρωταγωνιστές του είναι ερασιτέχνες (το πόσο "απλά" και χωρίς εξτραβαγκάντζες ερμηνεύονται οι ρόλοι είναι παροιμιώδες). Δεν μπορείς να φανταστείς ότι η θεοσεβούμενη οικιακή βοηθός που κουβαλάει και το κοριτσάκι της στη δουλειά γιατί δεν έχει πού να το αφήσει, ΔΕΝ καθαρίζει κάποιο σπίτι, τώρα που διαβάζεις αυτό το άρθρο.

Αν δεν έχεις δει την ταινία, ίσως η παραπάνω παράγραφος να σε προϊδεάζει για ένα βαρύ, κοινωνικό δράμα που δεν θα προτιμήσεις γιατί αρκετά σε έχει ρίξει η κρίση ούτως ή άλλως κλπ. κλπ. Δεν είναι έτσι. Ή τουλάχιστον, δεν είναι μόνο έτσι. "Είναι ένας χωρισμός που δεν θα μπορούσες να σκεφτείς ποτέ", μου είχε πει ένας φίλος του οποίου την κριτική ματιά σέβομαι απόλυτα και είχε δει την ταινία πριν από εμένα. Την ίδια ατάκα χρησιμοποίησα για να πείσω τη φίλη μου να τη δούμε. Αλλά και πάλι, δεν είναι ακριβώς αυτό. Είναι και αυτό.

Κάπου εδώ έρχεται το "από την άλλη" που χρωστάω από πιο πάνω. Ίσως το συγκλονιστικότερο στοιχείο της ταινίας, όπως έχει κατακάτσει πλέον στο μυαλό μου ενάμιση μήνα αφού την είδα, είναι ότι σε κανένα σημείο, ούτε καν διαβάζοντας αυτό το εγκώμιο, δεν μπορείς να φανταστείς πώς εξελίσσεται ο "Χωρισμός" 5 λεπτά μετά το εκάστοτε σημείο του. Εδώ κερδίζει το παιχνίδι (βασικά θρίαμβο κάνει) ο Ιρανός σκηνοθέτης. Πρόκειται, σε πρώτο επίπεδο τουλάχιστον, για ένα σχεσιακό δράμα που δεν έχει ούτε μισή σκηνή σεξ. Μιλάμε για μια ταινία που αγνοεί επιδεικτικά κάθε είδους κλισέ. Αν προηγουμένως σκέφτηκες ότι το μπλέξιμο των τάξεων συντελείται με μια τάχα, παράνομη ερωτική σχέση μεταξύ του χωρισμένου Nader και της οικιακής βοηθού, μάλλον παρακολουθείς άλλο κινηματογράφο.

Σε δεύτερο και τρίτο επίπεδο, η ταινία περνάει στα χωρικά ύδατα ενός δικαστικού θρίλερ, καλώντας σε να ξεχάσεις για λίγο χολιγουντιανές εκδοχές όπως το "A Few Good Men" και προσγειώνοντάς σε στο σύστημα απονομής δικαιοσύνης του σημερινού Ιράν που χωράει σε έναν διάδρομο -όμοιο με αυτούς στα δικά μας ΙΚΑ- κι ένα στενό δωμάτιο, όπου ένας ανακριτής ακούει εκδοχές, παρακλήσεις κι επικλήσεις στα θεία και παίρνει αποφάσεις ζωής (για τους άλλους). Πράγματι, υπάρχουν και πιο μίζερα, εξαθλιωμένα και αναχρονιστικά θεσμικά συστήματα από τα ελληνικά. Σου περνάει από το μυαλό κι αυτό. Με συγκρατημένη ανακούφιση είναι η αλήθεια...

Η ταινία έχει αποσπάσει διεθνείς διθυράμβους, προσωπικά δεν γνωρίζω άνθρωπο που να την έχει δει και να μιλάει ψύχραιμα (ξενέρωτα) γι' αυτήν και σίγουρα οδηγεί την κούρσα με τα (πρόσφατα) διαμάντια του ιρανικού σινεμά. Ένας χωρισμός, καθόλου σαν αυτούς που ήξερες ως τώρα.